Słownik psychologiczny

Acting out, czyli odgrywanie, to rozładowanie trudnego uczucia w działaniu zamiast przeżycia go i nazwania. Emocja wychodzi na zewnątrz jako impulsywny czyn.

Neurorozwojowe zaburzenie z uporczywym wzorcem trudności z uwagą lub nadmierną aktywnością i impulsywnością, obecnym od dzieciństwa.

Silny lęk przed sytuacjami, z których trudno byłoby się wycofać lub w których pomoc mogłaby być niedostępna, na przykład w tłumie czy komunikacji miejskiej.

Altruizm obronny to radzenie sobie z własnym bólem przez pomaganie innym. Zaspokajanie cudzych potrzeb daje ulgę i sens, a swoje schodzą na dalszy plan.

Anulowanie, czyli undoing, to próba symbolicznego cofnięcia własnej myśli albo czynu przez zachowanie, które ma je unieważnić. Rytuał ma naprawić to, co wewnętrznie ciąży.

Umiejętność mówienia wprost o swoich potrzebach, zdaniu i granicach, bez atakowania drugiej osoby i bez rezygnowania z siebie.

Utrzymujące się przez miesiące trudności z zasypianiem lub utrzymaniem snu, mimo odpowiednich warunków, wraz z pogorszeniem funkcjonowania w ciągu dnia.

Zaburzenie odżywiania z nawracającymi epizodami objadania się i następującymi po nich zachowaniami kompensacyjnymi, na przykład wymiotami czy głodówkami.

Uporczywe zaabsorbowanie domniemanym defektem wyglądu, który dla innych osób jest niezauważalny albo minimalny, połączone z powtarzalnymi zachowaniami kontrolnymi.

Ocenianie siebie, innych i sytuacji w skrajnych kategoriach: albo sukces, albo porażka, albo ktoś jest idealny, albo do niczego.

Epizod depresyjny to utrzymujące się obniżenie nastroju i utrata zdolności do odczuwania przyjemności, trwające co najmniej dwa tygodnie. Depresja wpływa na sen, apetyt, energię i myślenie o sobie.

Dewaluacja to gwałtowne obniżanie wartości osoby, rzeczy albo celu, żeby nie czuć rozczarowania, zazdrości ani lęku przed odrzuceniem. Zwykle jest drugą stroną idealizacji.

Odcięcie się od części doświadczenia: od emocji, ciała, wspomnień albo poczucia realności. Psychika w ten sposób chroni się przed nadmiarem.

Zaburzenie, w którym doświadczanie siebie jest podzielone na co najmniej dwa odrębne stany tożsamości, czemu towarzyszą luki w pamięci.

Nieprzyjemne napięcie pojawiające się, gdy nasze zachowanie kłóci się z tym, w co wierzymy albo co uważamy za ważne.

Trudność w radzeniu sobie z emocjami: reakcje są bardzo silne, pojawiają się szybko i długo opadają, często nieproporcjonalnie do sytuacji.

Przewlekłe, ale łagodniejsze niż w epizodzie depresyjnym obniżenie nastroju, utrzymujące się przez co najmniej dwa lata przez większość dni.

Technika terapii poznawczo-behawioralnej polegająca na stopniowym, zaplanowanym kontakcie z tym, czego się boimy, bez uciekania i bez zabezpieczeń.

Fantazjowanie autystyczne to zastępowanie realnych relacji i działań bogatym życiem w wyobraźni. W głowie wszystko się udaje, na zewnątrz nic się nie zmienia.

Nagły, bardzo żywy powrót traumatycznego wspomnienia, przeżywany tak, jakby zdarzenie działo się teraz, a nie w przeszłości.

Bardzo silny, nieproporcjonalny lęk przed konkretnym obiektem lub sytuacją, na przykład zwierzętami, wysokością, lataniem, zastrzykiem albo widokiem krwi.

Silny lęk przed sytuacjami, w których można zostać ocenionym przez innych, połączony z obawą przed kompromitacją i unikaniem kontaktów.

Formowanie reakcji, czyli reakcja upozorowana, to zachowywanie się dokładnie odwrotnie do tego, co się naprawdę czuje. Uczucie nie do przyjęcia zamienia się w swoje przeciwieństwo.

Forma manipulacji, w której ktoś systematycznie podważa twoje wspomnienia, odczucia i ocenę rzeczywistości, aż zaczynasz wątpić w siebie.

Niewidzialna linia oddzielająca to, co moje, od tego, co cudze: moje uczucia, czas, ciało, pieniądze i decyzje. Granice mówią innym, jak wolno mnie traktować.

Uporczywy lęk przed tym, że ma się poważną chorobę, utrzymujący się mimo prawidłowych wyników badań i zapewnień lekarzy.

Humor jako mechanizm obronny to zmniejszanie napięcia przez żart, który nie zaprzecza trudnej prawdzie. Uznawany jest za jedną z najbardziej dojrzałych obron.

Idealizacja to przypisywanie komuś wyłącznie dobrych cech i niedostrzeganie jego wad. Daje poczucie bezpieczeństwa, ale opiera się na obrazie, a nie na realnej osobie.

Identyfikacja projekcyjna to projekcja, która idzie o krok dalej: druga osoba pod wpływem naszego zachowania zaczyna naprawdę czuć i robić to, co jej przypisujemy.

Identyfikacja z agresorem to przejmowanie zachowań, ocen albo punktu widzenia osoby, która krzywdzi. Daje złudzenie siły zamiast bezradności ofiary.

Intelektualizacja to uciekanie od emocji w analizę, wiedzę i teorię. Człowiek dużo wie o swoim problemie, ale prawie nic w związku z nim nie czuje.

Izolacja afektu to oddzielenie faktów od uczuć. Człowiek pamięta całe zdarzenie w szczegółach, ale emocje, które mu towarzyszyły, są jakby wyłączone.

Zaburzenie odżywiania polegające na utrzymywaniu znacznie zbyt niskiej masy ciała przez ograniczanie jedzenia, przy silnym lęku przed przytyciem.

Automatyczne zakładanie najgorszego możliwego scenariusza i przeżywanie go tak, jakby już się wydarzył.

Kompensacja to wyrównywanie poczucia braku albo słabości przez rozwijanie mocnej strony w innym obszarze. Sukces w jednym miejscu ma zasłonić trudność w drugim.

Wstępna umowa między pacjentem a terapeutą: cele pracy, częstotliwość i długość sesji, cena, zasady odwoływania i granice poufności.

Nadmierny, nieadekwatny do etapu rozwoju lęk przed rozstaniem z bliską osobą, najczęściej rodzicem, ale występujący także u dorosłych.

Mechanizm obronny to nieświadomy sposób, w jaki psychika chroni nas przed lękiem, wstydem, poczuciem winy albo zbyt trudną prawdą o sobie. Każdy człowiek ich używa.

Trwała niezdolność do mówienia w określonych sytuacjach społecznych, przy zachowanej swobodnej mowie w innych, najczęściej w domu.

Zaburzenie odżywiania z powtarzającymi się epizodami objadania połączonymi z utratą kontroli, bez regularnych zachowań kompensacyjnych.

Ta część życia psychicznego, do której nie mamy bezpośredniego dostępu, a która i tak wpływa na nasze wybory, emocje i zachowania.

Konkretna dolegliwość ciała, w której powstawaniu lub nasileniu dużą rolę odgrywają stres i emocje.

Stawianie sobie wymagań nie do spełnienia i ocenianie własnej wartości przez pryzmat tego, czy udało się je spełnić bezbłędnie.

Przekonanie, że dam radę wykonać konkretne zadanie. Dotyczy tego, co potrafię zrobić, a nie tego, ile jestem wart.

Projekcja polega na przypisywaniu innym uczuć i cech, których nie chcemy widzieć u siebie. To, co trudne do przyjęcia we mnie, zaczyna wyglądać na cudze.

Odkładanie ważnych zadań na później mimo świadomości, że przyniesie to szkodę. To problem z emocjami, a nie z zarządzaniem czasem.

Całość uczuć i reakcji, które budzą się w terapeucie wobec pacjenta. Świadomie używane, są ważnym źródłem informacji o relacji.

Utrzymująca się długo po stracie, intensywna tęsknota i zaabsorbowanie osobą zmarłą, które wyraźnie utrudnia powrót do codziennego funkcjonowania.

Nasilone objawy nastroju i objawy somatyczne pojawiające się regularnie przed miesiączką i ustępujące wkrótce po jej rozpoczęciu.

Przemieszczenie to przeniesienie emocji z osoby, wobec której jest ryzykowna, na kogoś bezpieczniejszego albo na przedmiot. Złość trafia nie tam, gdzie powstała.

Powtarzalne zachowania raniące bez użycia siły fizycznej: poniżanie, zastraszanie, kontrolowanie, izolowanie i szantaż emocjonalny.

Zjawisko, w którym pacjent przenosi na terapeutę uczucia i oczekiwania z wcześniejszych, ważnych relacji, najczęściej z dzieciństwa.

Styl bliskości, w którym bardzo mocno pragnie się kontaktu i jednocześnie ciągle boi się odrzucenia oraz szuka dowodów, że druga osoba wciąż jest.

Styl bliskości, w którym niezależność jest bezpieczniejsza niż zażyłość, a rosnąca bliskość wywołuje potrzebę wycofania się.

Proces badania psychologicznego, którego celem jest zrozumienie trudności, ocena funkcjonowania i zaplanowanie właściwej pomocy.

Przekazywanie rzetelnej wiedzy o objawach, mechanizmach i leczeniu, tak żeby pacjent i jego bliscy rozumieli, co się dzieje i co pomaga.

Racjonalizacja to dorabianie logicznego uzasadnienia do decyzji, którą podjęły emocje. Wyjaśnienie brzmi rozsądnie, ale nie jest prawdziwym powodem.

Automatyczna odpowiedź organizmu na zagrożenie: przyspieszone serce, napięte mięśnie i gotowość do walki, ucieczki albo znieruchomienia.

Regresja to cofnięcie się do wcześniejszego, dziecięcego sposobu reagowania w sytuacji stresu. Zachowujemy się tak, jak radziliśmy sobie wiele lat temu.

Zdolność do rozpoznawania własnych emocji i wpływania na ich siłę oraz czas trwania, tak by nie sterowały całym zachowaniem.

Ponowne przeżycie stanu z czasu traumy, wywołane nowym zdarzeniem, wspomnieniem albo zbyt szybkim opowiadaniem o trudnych wydarzeniach.

Odporność psychiczna: zdolność do podnoszenia się po trudnych doświadczeniach i odzyskiwania równowagi mimo kryzysu.

Rozszczepienie, czyli splitting, to widzenie ludzi i sytuacji w kategoriach albo same zalety, albo same wady. Nie ma miejsca na to, że ktoś jest po prostu różny.

Uporczywe wracanie myślami do tego, co już się wydarzyło: analizowanie błędów, krzywd i rozmów, bez dochodzenia do żadnego wniosku.

Ogólny stosunek do samego siebie: to, czy uważam się za osobę wartościową i czy traktuję siebie z życzliwością.

Utrwalony wzorzec przekonań i emocji o sobie i świecie, powstały w dzieciństwie, który potem powtarza się w dorosłym życiu.

Zaburzenie psychotyczne, w którym zmienia się sposób odbierania rzeczywistości: pojawiają się urojenia, omamy, dezorganizacja myślenia lub objawy negatywne.

Robocza więź między pacjentem a terapeutą: wzajemne zaufanie, zgoda co do celów i poczucie, że pracujecie po tej samej stronie.

Wyrażanie napięcia psychicznego przez objawy z ciała, przy braku wystarczającej przyczyny w badaniach medycznych.

Neurorozwojowe zaburzenie z trwałymi trudnościami w komunikacji i interakcjach społecznych oraz z powtarzalnymi, mało elastycznymi wzorcami zachowań i zainteresowań.

Powtarzalny sposób, w jaki budujemy bliskość i reagujemy na rozstania, ukształtowany w dzieciństwie w relacji z opiekunami.

Sublimacja to zamiana trudnego popędu albo silnej emocji na działanie akceptowane i twórcze. Uznaje się ją za jeden z najbardziej dojrzałych mechanizmów obronnych.

Regularne konsultowanie własnej pracy przez terapeutę z bardziej doświadczonym specjalistą. Standard jakości, a nie oznaka słabości.

Uporczywe przekonanie, że własne sukcesy są dziełem przypadku i że wkrótce inni odkryją, iż nie jesteśmy tak kompetentni, na jakich wyglądamy.

Tłumienie to świadome odsunięcie myśli albo uczucia na później, bo teraz nie ma na nie miejsca. W odróżnieniu od wyparcia wiemy, że coś odkładamy.

Trwały ślad po wydarzeniu, które przerosło możliwości poradzenia sobie i zostawiło poczucie zagrożenia oraz bezradności.

Świadome kierowanie uwagi na to, co dzieje się tu i teraz, bez oceniania i bez natychmiastowej próby zmiany tego stanu.

Zaburzenie polegające na utracie kontroli nad piciem, silnej potrzebie sięgnięcia po alkohol i kontynuowaniu picia mimo wyraźnych szkód.

Zaburzenie, w którym granie w gry cyfrowe lub wideo wymyka się spod kontroli i wypiera inne obszary życia mimo negatywnych konsekwencji.

Utrata kontroli nad graniem o pieniądze, przy którym hazard staje się ważniejszy od innych spraw i jest kontynuowany mimo poważnych strat.

Sposób funkcjonowania osoby bliskiej uzależnionemu: życie podporządkowane jego zachowaniu, kontrolowaniu go i ukrywaniu skutków picia lub brania.

Stan wyczerpania powstający po długim okresie przeciążenia: brak energii, zobojętnienie i poczucie, że nic, co robię, nie ma znaczenia.

Zjawisko wynikające z przewlekłego stresu w pracy, z którym nie udało się skutecznie poradzić. W ICD-11 nie jest klasyfikowane jako zaburzenie psychiczne.

Wyparcie to nieświadome usunięcie ze świadomości wspomnienia, pragnienia albo uczucia, które byłoby zbyt bolesne. Człowiek naprawdę tego nie pamięta, nie udaje.

Stan, w którym po serii nieudanych prób przestajemy działać, bo utrwaliło się przekonanie, że i tak nic od nas nie zależy.

Określnik zaburzenia osobowości w ICD-11, opisujący niestabilność emocji, obrazu siebie i relacji oraz silną impulsywność i lęk przed odrzuceniem.

Nadmierna, utrudniająca funkcjonowanie reakcja na dający się wskazać stresor, na przykład rozwód, utratę pracy, chorobę czy przeprowadzkę.

Zaburzenie nastroju, w którym wystąpił co najmniej jeden pełny epizod maniakalny lub mieszany, zwykle przeplatany epizodami depresyjnymi.

Zaburzenie nastroju z epizodami depresyjnymi i epizodami hipomanii, czyli łagodniejszego wzmożenia, które nigdy nie osiąga nasilenia pełnej manii.

Rozpoznanie stawiane wtedy, gdy w życiu danej osoby wystąpiły co najmniej dwa epizody depresyjne oddzielone okresami względnie dobrego samopoczucia.

Uporczywe, trudne do opanowania zamartwianie się wieloma sprawami codziennego życia, któremu towarzyszy napięcie ciała i objawy pobudzenia.

Zaburzenie, w którym pojawiają się natrętne, niechciane myśli (obsesje) oraz powtarzane czynności lub rytuały (kompulsje), mające obniżyć wywołany nimi lęk.

Trwały wzorzec przeżywania siebie i relacji z innymi, który utrudnia funkcjonowanie w wielu obszarach życia. ICD-11 określa jego nasilenie i dominujące cechy.

Nawracające, nieoczekiwane napady paniki wraz z uporczywym lękiem przed kolejnym atakiem lub zmianą zachowania, która ma go zapobiec.

Łańcuch myśli o tym, co złego może się wydarzyć w przyszłości. W odróżnieniu od ruminacji dotyczy tego, co dopiero przed nami.

Zaprzeczanie to nieprzyjmowanie do wiadomości faktu, który jest oczywisty dla otoczenia. Psychika odrzuca informację, bo w danej chwili nie ma jak jej udźwignąć.

Zaburzenie rozwijające się po skrajnie zagrażającym lub przerażającym wydarzeniu, w którym uraz powraca w postaci natrętnych wspomnień i poczucia ciągłego zagrożenia.

Rozpoznanie obejmujące objawy PTSD oraz trwałe trudności w regulacji emocji, negatywny obraz siebie i problemy w bliskich relacjach.

Powtarzalne błędy w myśleniu, przez które widzimy sytuację gorzej lub bardziej groźnie, niż jest w rzeczywistości.

Zwrócenie przeciwko sobie to kierowanie złości, która dotyczy kogoś innego, we własną stronę. Zamiast mieć pretensje do kogoś, człowiek obwinia i karze siebie.