Dziecko ze spektrum lub z ADHD wykluczane w szkole: prawa

Szkoła i przedszkole nie mogą wykluczać dziecka z powodu spektrum autyzmu ani ADHD: ani z wycieczki, ani z zajęć, ani z życia klasy. Gdy dziecko ma orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, placówka ma obowiązek realizować jego zalecenia, a przy autyzmie zatrudnić dodatkowo nauczyciela współorganizującego. Jeśli dyrekcja mówi „proszę odebrać dziecko” albo „na wycieczkę tylko z mamą”, masz prawo zażądać odpowiedzi na piśmie i iść dalej: do organu prowadzącego, kuratorium, Rzecznika Praw Dziecka. Poniżej: typowe sytuacje, przepisy, kolejność instytucji i to, czego nie podpisywać.

Jak wygląda wykluczanie w praktyce

Rzadko jest to otwarta odmowa. Częściej drobne decyzje, które składają się na jeden obraz: dziecko zostaje w domu, w osobnej sali albo na uboczu klasy.

Wycieczka „tylko pod opieką rodzica”, a gdy rodzic nie może, dziecko zostaje w szkole lub w domu.
Telefon w środku dnia: „proszę odebrać dziecko, nie dajemy sobie rady”, czasem kilka razy w tygodniu.
Propozycja skrócenia pobytu w przedszkolu „na razie do dwunastej”, bez dokumentu i bez terminu końca.
Brak nauczyciela współorganizującego mimo orzeczenia z uwagi na autyzm, bo „nie mamy etatu”.
Wyprowadzanie dziecka do pustej sali „na wyciszenie” na całe lekcje, bez planu i wiedzy rodzica.
Obniżona ocena zachowania za zachowania wynikające z przeciążenia albo impulsywności.
Sugestia, że „lepiej będzie w innej szkole”, powtarzana przy każdej trudności.

W raporcie Fundacji JiM „To nie ja muszę się zmienić” z roku szkolnego 2024/2025 45 proc. dzieci w spektrum musiało przynajmniej raz zmienić szkołę z przyczyn związanych ze spektrum, a 80 proc. rodziców uznało, że system edukacji nie jest dostosowany do potrzeb ich dzieci. Według danych MEN przytoczonych w tym raporcie w roku szkolnym 2022/2023 orzeczenie z uwagi na autyzm miało 82 199 uczniów. Podobne sygnały zebrała inicjatywa „Nasz Rzecznik” w kampanii „Szkoła przyjazna dla autyzmu” w październiku 2023 r.: 391 interwencji w dwa tygodnie, m.in. niezapraszanie rodziców na zespoły IPET, wykluczanie uczniów w spektrum z wycieczek i wydarzeń oraz izolowanie w osobnych miejscach „do wyciszania”.

Co mówi prawo

Konstytucja i Konwencja ONZ

W każdym piśmie możesz przywołać art. 30 Konstytucji (godność), art. 32 (równość i zakaz dyskryminacji) oraz art. 70 (prawo do nauki). Art. 24 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych mówi o edukacji włączającej. Dyrektor, organ prowadzący i kurator muszą się do tych przepisów odnieść.

Orzeczenie i obowiązki szkoły

Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydaje zespół orzekający publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej na wniosek rodziców (art. 127 Prawa oświatowego). Dla ucznia w spektrum autyzmu (w dokumentach także „zespół Aspergera”) jest ono podstawą kształcenia specjalnego w szkole ogólnodostępnej, integracyjnej lub specjalnej. O tym, jak je uzyskać i czym różni się od opinii, piszemy w osobnym tekście o orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego i opinii z poradni.

Co z orzeczeniem robi szkoła, określa rozporządzenie MEN z 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. 2020 poz. 1309). Najważniejsze punkty:

szkoła zapewnia realizację zaleceń z orzeczenia, warunki i sprzęt, zajęcia rewalidacyjne oraz integrację z rówieśnikami (§ 5), więc stałe trzymanie dziecka poza klasą przeczy temu przepisowi,
zespół nauczycieli i specjalistów opracowuje IPET (indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny) do 30 września albo w ciągu 30 dni od złożenia orzeczenia (§ 6 ust. 5),
co najmniej dwa razy w roku szkolnym zespół robi wielospecjalistyczną ocenę poziomu funkcjonowania ucznia, WOPFU (§ 6 ust. 9),
rodzice mają prawo uczestniczyć w spotkaniach zespołu i w opracowaniu IPET, szkoła zawiadamia ich pisemnie o terminie i przekazuje kopię WOPFU i IPET (§ 6 ust. 11 i 12),
w przedszkolu i szkole ogólnodostępnej, do której chodzi dziecko z orzeczeniem z uwagi na autyzm (w tym zespół Aspergera) albo niepełnosprawności sprzężone, zatrudnia się dodatkowo nauczyciela z kwalifikacjami z pedagogiki specjalnej (nauczyciel współorganizujący, potocznie wspomagający), specjalistę albo pomoc nauczyciela, z uwzględnieniem zaleceń z orzeczenia (§ 7 ust. 2).

ADHD bez orzeczenia

Sama diagnoza ADHD nie daje orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego. Uczeń z ADHD może dostać opinię poradni o dostosowaniu wymagań i objęciu pomocą psychologiczno-pedagogiczną, a w części przypadków orzeczenie o zagrożeniu niedostosowaniem społecznym. RPO pytał MEN o orzeczenia na podstawie samej diagnozy w piśmie z 9 lipca 2024 r.; ministerstwo odpowiadało, że pracuje nad modelem wsparcia opartym na ocenie funkcjonalnej, a w maju 2026 r. w Sejmie powtórzyło, że nie wszystkie dzieci z zaburzeniami neurorozwojowymi wymagają specjalnej organizacji nauki. Na opinię też możesz się powoływać: szkoła ma dostosować wymagania i formy pracy do jej zaleceń.

Wycieczki

Rozporządzenie MEN z 25 maja 2018 r. w sprawie krajoznawstwa i turystyki (Dz.U. 2018 poz. 1055) mówi wprost, że organizację i program wycieczki dostosowuje się do wieku, zainteresowań i potrzeb uczniów, ich stanu zdrowia, kondycji, sprawności fizycznej i umiejętności (§ 5). Opiekunów dyrektor wyznacza spośród pracowników pedagogicznych (§ 9), a rodzic wyraża zgodę na piśmie (§ 8). Żaden przepis nie pozwala uzależniać udziału dziecka od obecności rodzica. Rzeczniczka Praw Dziecka Monika Horna-Cieślak 22 lipca 2026 r. ponownie zaapelowała do MEN o równy dostęp dzieci z niepełnosprawnościami do wycieczek, bo jej pierwsze wystąpienie z 18 października 2025 r. pozostało bez odpowiedzi. Zgłaszane problemy to brak dostosowanego transportu, za mało opiekunów i uzależnianie udziału od obecności rodzica, co według Rzeczniczki stygmatyzuje dziecko i utrudnia usamodzielnianie. RPD przypomina, że przepisy nakładają na organizatorów obowiązek zapewnienia opieki uwzględniającej indywidualne potrzeby, w tym zwiększenie liczby opiekunów.

Ocena zachowania

Przepisy nakazują uwzględniać przy ocenie zachowania wpływ zaburzeń rozwojowych na podstawie orzeczenia lub opinii poradni. RPO w 2022 r. (prawo.pl, 26 lipca 2022 r.) wskazywał, że oceny zachowania mogą dyskryminować uczniów w spektrum, bo od klasy IV ocena niższa niż bardzo dobra blokuje świadectwo z wyróżnieniem nawet przy średniej 4,75. RPO popiera opisową ocenę zachowania. Przy obniżonej ocenie za meltdown albo wiercenie się na lekcji poproś o pisemne uzasadnienie z odniesieniem do zaleceń poradni.

Przytrzymywanie i izolowanie

4 kwietnia 2026 r. Rzeczniczka Praw Dziecka wystąpiła do Ministry Edukacji, Ministry Zdrowia i Ministra Sprawiedliwości o inicjatywę ustawodawczą w sprawie ochrony dzieci z niepełnosprawnościami, zwłaszcza w spektrum autyzmu, przed przemocą i uregulowania zasad reagowania w sytuacjach nagłych w szkołach. Sygnały, które do niej trafiały, to fizyczne unieruchamianie (tzw. holding), docisk, izolowanie dzieci „pod pretekstem metody terapeutycznej” i nieadekwatne interwencje służb. Tłem był przypadek 15-letniego chłopca z autyzmem z Kujawsko-Pomorskiego, którego policja wezwana przez szkołę zakuła w kajdanki (TOK FM, 30 stycznia 2026 r.), a potem trafił do szpitala psychiatrycznego. RPO 6 maja 2025 r. wskazywał, że szkoły nie mają procedur adekwatnych do potrzeb tej grupy, więc zachowania wynikające z przeciążenia sensorycznego są błędnie odczytywane. Jak wygląda meltdown i czym różni się od napadu złości, opisujemy w tekście o tym, jak postępować z dzieckiem w spektrum autyzmu.

Krok po kroku: gdzie i w jakiej kolejności

Kolejność ma znaczenie, bo każda kolejna instytucja zapyta, co zrobiła poprzednia. Od pierwszego dnia zbieraj dokumenty: daty telefonów ze szkoły, wiadomości z dziennika elektronicznego, notatki z rozmów, kopie orzeczenia, IPET i WOPFU.

Wychowawca i dyrektor. Najpierw rozmowa, od razu po niej pismo do dyrektora z żądaniem odpowiedzi na piśmie. Powołaj się na orzeczenie albo opinię i na IPET. Złóż je w sekretariacie z potwierdzeniem na kopii albo wyślij przez dziennik elektroniczny, żeby została data.
Organ prowadzący. Gdy dyrektor nie odpowiada albo odpowiedź jest wymijająca, pismo do gminy lub powiatu (wydział oświaty). Organ prowadzący odpowiada za etaty, w tym za nauczyciela współorganizującego, i za finansowanie dostosowań.
Kuratorium oświaty. Skarga na dyrektora do kuratora, który sprawuje nadzór pedagogiczny. Fakty chronologicznie, kopie pism i odpowiedzi, przepisy z tego tekstu.
Rzecznik Praw Dziecka. Telefon 800 12 12 12 (bezpłatny, całodobowy) albo mail na [email protected].
Rzecznik Praw Obywatelskich. Wniosek przez bip.brpo.gov.pl, zwłaszcza gdy chodzi o dyskryminację, ocenę zachowania albo brak procedur.
Policja i prokuratura. Przy przemocy fizycznej (przytrzymanie, docisk, obrażenia) od razu lekarz i dokumentacja obrażeń, a potem zawiadomienie.

Jak napisać pismo do dyrektora

Pismo ma być krótkie i rzeczowe: fakty i żądania, bez opisu emocji. Zwykle wystarczy jedna strona.

Twoje dane, dane dziecka, klasa albo grupa, data.
Opis sytuacji: co się wydarzyło, kiedy, kto o tym zdecydował, jakimi słowami (cytat z wiadomości, jeśli jest).
Dokumenty dziecka: numer i data orzeczenia lub opinii, data IPET, ostatnia WOPFU.
Podstawa prawna: § 5, § 6 i § 7 rozporządzenia z 9 sierpnia 2017 r., § 5 rozporządzenia o wycieczkach z 25 maja 2018 r., art. 32 i 70 Konstytucji, art. 24 Konwencji ONZ.
Żądania, każde w osobnym punkcie: np. udział w wycieczce z opieką szkoły, zwołanie zespołu z Twoim udziałem i aktualizacja IPET, zatrudnienie nauczyciela współorganizującego, zaprzestanie izolowania, uzasadnienie oceny zachowania.
Prośba o odpowiedź na piśmie w konkretnym terminie i informacja, że bez odpowiedzi skierujesz sprawę do organu prowadzącego i kuratorium.
Lista załączników i Twój podpis.

Czego nie podpisywać

W trudnej rozmowie łatwo dać się przekonać, że „tak będzie lepiej dla dziecka”. Zanim coś podpiszesz, zabierz dokument do domu i przeczytaj spokojnie.

Zgody na skrócenie czasu pobytu w przedszkolu albo szkole bez wskazania powodu, terminu końca i planu powrotu do pełnego dnia.
Oświadczenia, że sam rezygnujesz z nauczyciela współorganizującego, z rewalidacji albo z innych zaleceń z orzeczenia.
Wniosku o przeniesienie dziecka do innej szkoły, jeśli to szkoła naciska. Decyzja należy do rodziców i ma wynikać z potrzeb dziecka, nie z wygody placówki.
Zgody na „zajęcia w osobnej sali” jako stałej formy organizacji nauki, jeśli nie wynika to z orzeczenia i IPET.

Wsparcie dla rodzica i dziecka

Spór ze szkołą trwa miesiącami i wyczerpuje, a najtrudniejsze bywa poczucie, że jest się samemu przeciwko instytucji. Pomaga druga osoba, która chodzi z Tobą na spotkania i robi notatki, grupa rodziców dzieci w spektrum albo z ADHD w Twoim mieście i własne wsparcie, gdy przestajesz dawać radę. W naszym katalogu znajdziesz specjalistów pracujących z rodzicami w sytuacji stresu i wypalenia.

Dziecko też potrzebuje opowiedzieć o tym, że zostało w domu, gdy klasa pojechała, albo że siedzi samo w pustej sali. Psycholog dziecięcy pomaga przepracować poczucie odrzucenia i uczy strategii na trudne momenty w klasie, a przy problemach szkolnych może też napisać zalecenia, które przekażesz zespołowi IPET. Gdy wykluczają rówieśnicy, a nie dorośli, zobacz tekst o przemocy rówieśniczej wobec dziecka neuroatypowego.

Kiedy reagować pilnie

Na odpowiedź dyrektora nie czekasz, gdy dziecko wróciło ze szkoły z obrażeniami po przytrzymaniu, mówi, że nie chce żyć, okalecza się albo doświadcza przemocy. Całodobowo i bezpłatnie działa Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111 (Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, także czat na 116111.pl) oraz Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12, pod który mogą dzwonić też dorośli. W zagrożeniu życia dzwoń pod 112. W stanie nagłym szpital psychiatryczny przyjmuje bez skierowania. Wszystkie numery zebraliśmy na stronie pomoc teraz.

Źródła

Najczęstsze pytania

Czy szkoła może nie zabrać dziecka z autyzmem na wycieczkę?

Nie. Rozporządzenie o wycieczkach z 25 maja 2018 r. nakazuje dostosować organizację i program wycieczki do potrzeb i stanu zdrowia uczniów, a opiekunów wyznacza dyrektor spośród pracowników szkoły. Żaden przepis nie pozwala uzależniać udziału dziecka od obecności rodzica. Rzeczniczka Praw Dziecka w lipcu 2026 r. ponownie zwróciła na to uwagę MEN.

Czy przedszkole może skrócić czas pobytu dziecka z autyzmem lub ADHD?

Nie może tego narzucić. Skrócenie pobytu bywa proponowane jako rozwiązanie tymczasowe, ale wymaga Twojej zgody, a przedszkole z orzeczeniem dziecka ma obowiązek zapewnić mu warunki i wsparcie, w tym nauczyciela współorganizującego przy autyzmie. Jeśli się zgadzasz, niech będzie zapisane, na jak długo i co w tym czasie zmieni placówka.

Czy szkoła musi zatrudnić nauczyciela wspomagającego dla dziecka z autyzmem?

Tak, jeśli dziecko ma orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego z uwagi na autyzm (w tym zespół Aspergera) i uczy się w placówce ogólnodostępnej. Wynika to z § 7 ust. 2 rozporządzenia MEN z 9 sierpnia 2017 r. Brak etatu nie jest wymówką; za środki odpowiada organ prowadzący, do którego możesz napisać.

Czy dziecko z ADHD ma prawo do nauczyciela wspomagającego?

Sama diagnoza ADHD nie daje orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego, więc nie daje też prawa do nauczyciela współorganizującego. Dziecko z ADHD może dostać z poradni opinię o dostosowaniu wymagań i pomocy psychologiczno-pedagogicznej, a w części przypadków orzeczenie o zagrożeniu niedostosowaniem społecznym. Szkoła ma obowiązek realizować zalecenia z tych dokumentów.

Gdzie zgłosić dyskryminację dziecka w szkole?

Najpierw na piśmie do dyrektora, z żądaniem odpowiedzi. Potem do organu prowadzącego (gmina lub powiat), następnie do kuratorium oświaty jako skargę na dyrektora. Równolegle możesz zgłosić sprawę Rzecznikowi Praw Dziecka pod numerem 800 12 12 12 albo mailem na [email protected], a w sprawach dyskryminacji także do Rzecznika Praw Obywatelskich przez bip.brpo.gov.pl.

Czy szkoła może obniżyć ocenę zachowania dziecku w spektrum autyzmu?

Przy ocenie zachowania szkoła ma obowiązek uwzględnić wpływ zaburzeń rozwojowych na podstawie orzeczenia lub opinii poradni. Obniżenie oceny za zachowania wynikające z przeciążenia sensorycznego albo impulsywności jest kwestionowane przez Rzecznika Praw Obywatelskich, który od 2022 r. popiera ocenę opisową. Poproś o pisemne uzasadnienie oceny i odniesienie do zaleceń z dokumentu poradni.

Co zrobić, gdy szkoła ciągle dzwoni, żeby odebrać dziecko?

Poproś na piśmie o zwołanie zespołu opracowującego IPET z Twoim udziałem i o plan działania na trudne sytuacje: kto reaguje, gdzie dziecko może się wyciszyć, jak zapowiadane są zmiany. Zapisuj każdy telefon z datą i powodem. Jeśli odbieranie dziecka staje się regułą, to sygnał, że szkoła nie realizuje zaleceń z orzeczenia, i podstawa do pisma do organu prowadzącego oraz kuratorium.

Dziecko ze spektrum albo z ADHD wykluczane w szkole lub przedszkolu: jakie ma prawa i co zrobić krok po kroku