Przemoc rówieśnicza wobec dziecka neuroatypowego

Dzieci w spektrum autyzmu i z ADHD są celem przemocy rówieśniczej częściej niż ich koledzy: według metaanaliz z 2016 i 2020 r. dotyczy to od 44 do 67 proc. uczniów w spektrum, a według amerykańskich danych NSCH prawie połowy młodych osób z ADHD. Rozpoznasz to po zmianie zachowania, dolegliwościach ciała, unikaniu szkoły i tym, co dzieje się w telefonie. Reaguj od razu: rozmowa z dzieckiem bez przesłuchania, zgłoszenie do szkoły na piśmie, a gdy szkoła nie działa, kuratorium i Rzecznik Praw Dziecka. Poniżej konkretne sygnały, pytania, które warto zadać, i kolejne kroki.

Jak często dzieci neuroatypowe doświadczają przemocy rówieśniczej

Liczby są poważne, choć różnią się zależnie od metody badania. Metaanaliza Maïano i współpracowników z 2016 r., obejmująca 17 badań, pokazała, że 44 proc. uczniów w spektrum autyzmu doświadcza przemocy rówieśniczej w szkole: słownej 50 proc., fizycznej 33 proc., relacyjnej (wykluczanie, plotki) 31 proc. Nowsza metaanaliza Park i współpracowników z 2020 r. podała 67 proc. W Stanach Zjednoczonych dane NSCH z lat 2016 do 2017, opracowane przez Bustinzę i współpracowników w 2022 r., wskazały, że 47 proc. młodych osób z ADHD doświadczyło przemocy rówieśniczej. Dla porównania w Polsce, według Diagnozy przemocy wobec dzieci 2023 Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę (próba 2 026 osób w wieku 11 do 17 lat), dwie na trzy osoby doświadczyły przynajmniej jednej formy przemocy rówieśniczej. Przemoc między dziećmi jest więc powszechna, a dzieci neuroatypowe dostają jej więcej i trudniej im o niej opowiedzieć.

Dlaczego właśnie te dzieci

Nie dlatego, że coś z nimi jest nie tak. Dlatego, że grupa rówieśnicza źle znosi inność, a dzieci w spektrum i z ADHD wyróżniają się w sposób, który łatwo wykorzystać.

Dosłowność. Dziecko w spektrum bierze żart za prawdę, nie łapie ironii, wykonuje „polecenie” kolegi, który chce je ośmieszyć. Bywa namawiane do rzeczy, za które potem to ono ponosi konsekwencje.
Impulsywność. Dziecko z ADHD reaguje szybko i głośno, więc prowokacja działa za każdym razem, a nauczyciel widzi tylko jego wybuch, nie to, co było wcześniej.
Inność, która rzuca się w oczy. Nietypowe zainteresowania, sposób mówienia, ruchy autostymulacyjne, słuchawki wygłuszające, inne ubrania z powodu nadwrażliwości na metki i szwy.
Trudność z opowiedzeniem. Dziecko może nie rozumieć, że to, co je spotyka, to przemoc („przecież to moi koledzy”). Może nie umieć ułożyć zdarzeń w kolejności, nie pamiętać imion, nie wiedzieć, od czego zacząć. Może też nie odczytać, że ktoś się z niego śmieje, i dowiedzieć się o tym dopiero od rodzeństwa.
Maskowanie. Dziewczynki w spektrum częściej naśladują koleżanki i uczą się skryptów zachowań, żeby nie odstawać. Płacą za to przeciążeniem, a o odrzuceniu mówią jeszcze rzadziej.
Mniej sojuszników. Dziecko, które ma w klasie jednego kolegę albo nie ma żadnego, jest dla sprawców bezpiecznym celem, bo nikt się za nim nie wstawi.

Do tego dochodzi wykluczanie przez dorosłych: nauczyciel, który przy klasie komentuje zachowanie dziecka, daje rówieśnikom sygnał, że z tym dzieckiem „wolno”. O prawach dziecka w takiej sytuacji piszemy osobno w tekście o wykluczaniu dziecka ze spektrum i z ADHD w szkole.

Sygnały ostrzegawcze według obszaru

Dziecko neuroatypowe rzadko przychodzi i mówi wprost. Częściej zmienia się coś w jego zachowaniu, ciele, stosunku do szkoły albo w telefonie. Pojedynczy sygnał może mieć wiele przyczyn. Kilka naraz, utrzymujących się dłużej niż kilka tygodni, to powód, żeby zacząć pytać.

Obszar	Na co zwrócić uwagę
Zachowanie	Nasilenie meltdownów albo wycofania po powrocie ze szkoły, nowe lęki, drażliwość, płacz „bez powodu”, powrót do zachowań z młodszego wieku, unikanie rozmów o kolegach, nagłe porzucenie zainteresowań, bo „to jest dla dzieci”, nasilenie ruchów autostymulacyjnych, kłopoty ze snem, koszmary.
Ciało	Bóle brzucha i głowy rano w dni szkolne, nudności, brak apetytu albo objadanie się, siniaki i zadrapania tłumaczone niejasno, zniszczone lub „zgubione” rzeczy (plecak, okulary, telefon, słuchawki), pogniecione lub brudne ubranie, ślady samookaleczeń, moczenie nocne u młodszych dzieci.
Szkoła	Odmowa chodzenia do szkoły albo na konkretne lekcje (WF, świetlica, stołówka), prośby o inną trasę, o odbieranie spod drzwi, spadek ocen, uwagi za „prowokowanie”, choć dziecko wcześniej ich nie miało, brak zaproszeń na urodziny, siedzenie samo na przerwach, prośba o zmianę klasy, nagłe „zapominanie” o wycieczkach i wyjściach.
Internet	Chowanie telefonu, gwałtowne reakcje na powiadomienia, kasowanie historii, nagłe usunięcie konta z gry albo z komunikatora, wycofanie się z grupy klasowej, obce profile obserwujące dziecko, memy i filmiki z nim bez jego zgody, zmiana nastroju po każdym wejściu na telefon, pytania o to, „czy można kogoś zgłosić”.

Jeśli dziecko zaczyna rano chorować i prosi, żeby zostać w domu, nie zakładaj od razu, że się wymiguje. O tym, jak odróżnić zwykłą niechęć od unikania z lęku, piszemy w tekście o tym, co robić, gdy dziecko nie chce chodzić do szkoły.

Jak rozmawiać z dzieckiem

Dziecko w spektrum potrzebuje konkretnych pytań, czasu na odpowiedź i braku presji. Dziecko z ADHD potrzebuje krótkiej rozmowy, zanim się rozproszy, i poczucia, że nie jest przesłuchiwane. W obu przypadkach ogólne „jak było w szkole” nie zadziała.

Wybierz moment bez pośpiechu i bez kontaktu wzrokowego na siłę: w samochodzie, na spacerze, przy układaniu klocków. Wiele dzieci mówi łatwiej, gdy ręce są zajęte.
Pytaj o konkret: „Z kim siedziałeś na obiedzie?”, „Kto był z Tobą na przerwie po matematyce?”, „Co się stało z Twoimi słuchawkami?”, „Czy ktoś w klasie mówi do Ciebie inaczej niż do innych?”, „Czy ktoś wysłał Ci coś, co było Ci przykro oglądać?”.
Nazwij rzecz po imieniu, bo dziecko może jej nie nazywać: „To, co opisujesz, to nie jest żart. To jest dokuczanie i nie masz na to zgody.”
Nie oceniaj jego reakcji. Jeśli uderzyło, bo ktoś je prowokował, najpierw wysłuchaj, co było wcześniej, a dopiero potem rozmawiaj o tym, co zrobić inaczej.
Nie obiecuj, że nikomu nie powiesz. Powiedz raczej: „Zajmę się tym razem z Tobą i zanim coś zrobię, powiem Ci, co zamierzam.”
Zapisuj po rozmowie: daty, imiona, miejsca, co dokładnie dziecko powiedziało. Z tego powstanie zgłoszenie do szkoły.
Zrzuty ekranu z komunikatorów i gier rób od razu, zanim ktoś je skasuje. Nie odpisuj sprawcom z konta dziecka.

Młodsze dziecko albo dziecko, które mówi mało, możesz zapytać przez rysunek, przez plan dnia („pokaż, która część dnia była najgorsza”) albo przez skalę od spokojnej do bardzo smutnej miny.

Co zrobić w szkole

Szkoła odpowiada za bezpieczeństwo dziecka w czasie zajęć, na przerwach, na świetlicy i na wycieczkach. Od 2024 r. każda placówka pracująca z dziećmi ma obowiązek mieć standardy ochrony małoletnich: dokument, który opisuje, jak personel rozpoznaje krzywdzenie, jak je zgłasza i co robi dalej, także gdy sprawcą jest inne dziecko. Możesz poprosić o ich kopię i powoływać się na nie w piśmie.

Zgłoś sprawę na piśmie, nie tylko w rozmowie: do wychowawcy i dyrektora, z datami, opisem zdarzeń i wnioskiem o odpowiedź na piśmie. Podaj, kto jest sprawcą, jeśli wiesz, i poproś o konkretne działania: rozmowy z uczniami i ich rodzicami, zwiększony nadzór na przerwach, zmianę miejsca w klasie, pracę z całą klasą.
Poproś o spotkanie z pedagogiem lub psychologiem szkolnym i wychowawcą, z notatką ze spotkania. Jeśli dziecko ma orzeczenie albo opinię z poradni, poproś o wpisanie ustaleń do IPET albo do planu pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
Ustal, jak dziecko ma sygnalizować, że dzieje się coś złego: do kogo może podejść, jakim hasłem, gdzie może się schronić na przerwie. Dla dziecka w spektrum ważne, żeby ta osoba i to miejsce były zawsze te same.
Poproś o informację zwrotną w konkretnym terminie, zapisanym w notatce. Po tym terminie sprawdź, czy sytuacja się zmieniła, pytając dziecko o konkrety, nie o to, „czy jest lepiej”.

Gdy szkoła nie reaguje

Jeśli po zgłoszeniu nic się nie dzieje, nie powtarzaj w kółko tej samej rozmowy. Wyślij pismo do organu prowadzącego (gmina lub powiat, wydział oświaty), a następnie skargę do kuratorium oświaty, które sprawuje nadzór pedagogiczny nad szkołą. Opisz chronologicznie, co zgłosiłeś, kiedy i co szkoła na to odpowiedziała. Rzecznik Praw Dziecka przyjmuje zgłoszenia pod numerem 800 12 12 12 (bezpłatny, całodobowy, także dla dorosłych w sprawie dziecka) i na adres [email protected]. W sprawach dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność można też złożyć wniosek do Rzecznika Praw Obywatelskich przez bip.brpo.gov.pl. Przy przemocy fizycznej, groźbach i przy cyberprzemocy z publikowaniem wizerunku dziecka właściwa jest policja; jeśli są obrażenia, zanim zgłosisz sprawę, idź z dzieckiem do lekarza i poproś o ich opis w dokumentacji.

Gdy to Twoje dziecko jest sprawcą

Dziecko z ADHD bywa też po drugiej stronie, zwykle nie z premedytacją, tylko z impulsywności: popchnie, odpowie wulgarnie, przerwie czyjąś zabawę, powie coś, czego nie da się cofnąć. Dziecko w spektrum może z kolei nie rozumieć, że jego uwagi ranią. Jeśli szkoła dzwoni z taką informacją, nie broń dziecka z automatu i nie karz go w ciemno. Dowiedz się, co się dokładnie wydarzyło i co było wcześniej, a potem pracuj nad konkretną umiejętnością: zatrzymaniem się przed reakcją, prośbą o przerwę, odejściem z miejsca. Konkretne sposoby zebraliśmy w tekście o tym, jak postępować z dzieckiem z ADHD w domu. Dziecko ma naprawić to, co zepsuło, w sposób dla niego zrozumiały, ale nie ma stać się w klasie „tym, który bije”.

Wsparcie psychologiczne

Przemoc rówieśnicza zostawia ślad także wtedy, gdy już ustała. Dziecko może unikać ludzi, nie wierzyć w siebie, reagować lękiem na każdą grupę. Psycholog dziecięcy pomaga nazwać to, co się stało, odbudować poczucie bezpieczeństwa i przećwiczyć, co robić, gdy sytuacja się powtórzy. W naszym katalogu znajdziesz specjalistów pracujących z dziećmi po doświadczeniu przemocy i z niską samooceną. U nastolatka, który po miesiącach odrzucenia wycofał się ze wszystkiego, sprawdź też, czy nie pojawiły się objawy opisane w tekście o depresji u nastolatka.

Kiedy reagować pilnie

Nie czekaj na odpowiedź szkoły, jeśli dziecko się okalecza, mówi, że nie chce żyć, albo doświadcza przemocy fizycznej. Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111 (Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę) działa bezpłatnie, całodobowo, 7 dni w tygodniu, także przez czat na 116111.pl, i dziecko może tam zadzwonić samo. Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12 jest bezpłatny, całodobowy i przyjmuje też zgłoszenia od dorosłych. W zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Szpital psychiatryczny w stanie nagłym przyjmuje bez skierowania. Wszystkie numery zebraliśmy na stronie pomoc teraz.

Źródła

Najczęstsze pytania

Jak rozpoznać, że dziecko z autyzmem jest prześladowane w szkole?

Zwróć uwagę na zmiany w kilku obszarach naraz: więcej meltdownów albo wycofania po szkole, bóle brzucha i głowy rano, zniszczone lub gubione rzeczy, odmowa chodzenia na konkretne lekcje, chowanie telefonu. Dziecko w spektrum często nie nazywa tego przemocą, więc pytaj o konkrety: z kim siedziało, kto był na przerwie, co się stało z plecakiem.

Dlaczego dzieci z ADHD częściej doświadczają przemocy rówieśniczej?

Bo reagują szybko i głośno, więc prowokacja działa za każdym razem, a dorośli widzą tylko ich wybuch. Według amerykańskich danych NSCH z lat 2016 do 2017 przemocy rówieśniczej doświadczyło 47 proc. młodych osób z ADHD. Dzieci z ADHD bywają też sprawcami, zwykle z impulsywności, nie z premedytacją.

Jak zgłosić przemoc rówieśniczą w szkole?

Na piśmie do wychowawcy i dyrektora, z datami, opisem zdarzeń, imionami, jeśli je znasz, i wnioskiem o odpowiedź na piśmie. Poproś o konkretne działania i termin informacji zwrotnej. Od 2024 r. każda placówka ma standardy ochrony małoletnich, które opisują, jak personel reaguje na krzywdzenie, także przez inne dziecko; możesz się na nie powołać.

Co zrobić, gdy szkoła nie reaguje na dokuczanie?

Napisz do organu prowadzącego (gmina lub powiat), a potem złóż skargę do kuratorium oświaty, dołączając kopie wcześniejszych pism i odpowiedzi szkoły. Sprawę możesz zgłosić też Rzecznikowi Praw Dziecka pod numerem 800 12 12 12 albo na [email protected]. Przy przemocy fizycznej albo publikowaniu wizerunku dziecka w internecie właściwa jest policja.

Jak pomóc dziecku, które nie ma kolegów w klasie?

Zacznij od jednej relacji, nie od całej klasy: zaproś jedno dziecko o podobnych zainteresowaniach na krótkie, zaplanowane spotkanie. Poproś szkołę o pracę z klasą i o stałe miejsce oraz osobę, do której dziecko może podejść na przerwie. Psycholog dziecięcy może ćwiczyć z dzieckiem konkretne sytuacje: jak dołączyć do zabawy, jak odpowiedzieć na zaczepkę.

Co zrobić, gdy moje dziecko z ADHD bije inne dzieci?

Nie karz w ciemno i nie broń z automatu. Dowiedz się, co było wcześniej, bo wybuch jest zwykle reakcją na prowokację albo przeciążenie. Potem ćwicz z dzieckiem jedną umiejętność naraz: zatrzymanie się, prośbę o przerwę, odejście z miejsca, i ustal ze szkołą, jak dziecko ma sygnalizować, że traci kontrolę. Dziecko ma naprawić szkodę w sposób dla niego zrozumiały.

Przemoc rówieśnicza i odrzucenie dziecka neuroatypowego: jak rozpoznać i jak reagować