ADHD i autyzm u dzieci: co się zmienia w 2026 r.

Stan na październik 2026 r.

W 2026 r. rodziców dzieci z ADHD i w spektrum autyzmu dotyczą nowe przepisy o orzeczeniach poradni (w życie od 14 kwietnia 2026 r., część od 1 września 2026 r.), więcej psychologów w szkołach przy wciąż długich kolejkach na NFZ, rosnąca liczba rozpoznań, braki leków na ADHD i nowe apele Rzeczniczki Praw Dziecka. Na świecie dane CDC i WHO oraz duńskie badanie z września 2026 r. pokazują to samo: diagnoz przybywa, a badacze wiążą to w dużej mierze z lepszym rozpoznawaniem. Poniżej zestawienie z datami i źródłami.

Polska

Przepisy: nowe rozporządzenie o orzeczeniach i opiniach

Rozporządzenie Ministra Edukacji z 2 marca 2026 r. w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych (Dz.U. 2026 poz. 428) weszło w życie 14 kwietnia 2026 r., a część przepisów obowiązuje od 1 września 2026 r. Najważniejsze zmiany dla rodzica (komunikat MEN z 4 marca 2026 r., omówienie Kuratorium Oświaty w Opolu):

wniosek można złożyć papierowo albo elektronicznie; podpisują go oboje rodzice, a gdy podpisuje jeden, dołącza oświadczenie, dlaczego brakuje podpisu drugiego,
przy wniosku z powodu niepełnosprawności obowiązkowe jest zaświadczenie lekarza specjalisty (przy autyzmie psychiatry dzieci i młodzieży) albo lekarza w trakcie specjalizacji; dokumentacja medyczna jest pomocnicza, a o potrzebie kształcenia specjalnego rozstrzyga zespół na podstawie diagnozy w poradni,
od 1 września 2026 r. przedszkole lub szkoła sporządza ocenę funkcjonowania dziecka i przekazuje ją poradni przed wydaniem orzeczenia,
od 1 września 2026 r. orzeczenia dla dzieci z autyzmem (a także z wadami wzroku i słuchu) wydają poradnie właściwe dla miejsca zamieszkania, nie wyznaczone poradnie specjalistyczne (te mogą dalej działać na terenie wskazanym przez organ prowadzący),
rodzice we wniosku zgadzają się na przekazanie orzeczenia do szkoły; bez tej zgody wniosek zostaje bez rozpatrzenia,
kurator oświaty ma 21 dni (zamiast 14) na rozpatrzenie odwołania od orzeczenia,
poradnie mają obowiązek stosować narzędzia diagnostyczne oparte na dowodach.

Nie zmieniło się to, co dla rodziców dzieci z ADHD najważniejsze: sama diagnoza ADHD nadal nie daje orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego. Rzecznik Praw Obywatelskich pytał o to MEN w piśmie z 9 lipca 2024 r.; w maju 2026 r. MEN w Sejmie powtórzyło, że nie wszystkie dzieci z zaburzeniami neurorozwojowymi wymagają specjalnej organizacji nauki, a zapowiadana „ocena funkcjonalna ucznia” nie weszła w życie od 1 kwietnia 2026 r. Co daje opinia poradni, a co orzeczenie, opisujemy w tekście o orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego i opinii z poradni.

System NFZ: trzy poziomy, kolejki i psycholodzy w szkołach

Opieka psychiatryczna i psychologiczna dla dzieci na NFZ ma trzy poziomy (wykaz NFZ, stan na 7 września 2026 r.). I poziom: ośrodki środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej (psycholog, psychoterapeuta, terapeuta środowiskowy, bez psychiatry), bez skierowania, z konsultacjami interwencyjnymi w dniu zgłoszenia. II poziom: centra zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży z poradnią (psychiatra, psycholog, psychoterapeuta) i oddziałem dziennym, też bez skierowania; tu stawia się rozpoznania i prowadzi leczenie farmakologiczne. III poziom: oddział całodobowy, na skierowanie, chyba że chodzi o nagłe zagrożenie życia. Ośrodków I poziomu jest kilkaset w całym kraju (wykaz i mapa na stronie NFZ, infolinia 800 190 590 całodobowo). Listę poradni w Twojej okolicy znajdziesz na naszej stronie poradni zdrowia psychicznego dla dzieci.

Kolejki się nie skróciły. Według danych NFZ za 2026 r. przytoczonych przez NIK (PAP i Rynek Zdrowia, 12 października 2026 r.) średni czas oczekiwania do poradni zdrowia psychicznego dla dzieci wynosi 63 dni w przypadku stabilnym i 43 dni w pilnym, a do poradni psychologicznej dla dzieci 30 dni (stabilny) i 13 dni (pilny). Najdłużej do poradni zdrowia psychicznego czeka się w zachodniopomorskim (201 dni), lubuskim (118) i pomorskim (116), a do psychologa w lubelskim (121 dni). NIK pisze wprost, że „rozbudowa sieci i wzrost finansowania nie są równoznaczne z krótszym oczekiwaniem” i że dostęp zależy od miejsca zamieszkania. Diagnoza autyzmu w wyspecjalizowanych poradniach NFZ trwa według danych z 31 marca 2026 r. (portal Świat Przychodni, za Stroną Zdrowia z 2 kwietnia 2026 r.) „średnio ponad rok”: w Warszawie 490 dni, w łódzkim 696, w podlaskim 702. Jak wygląda ścieżka na NFZ i prywatna, ile kosztuje i czy diagnoza prywatna jest honorowana, piszemy w tekście o diagnozie ADHD i autyzmu u dziecka na NFZ i prywatnie.

Jedna liczba wyraźnie poszła w górę. Psychologów w szkołach jest według tych samych danych 15 448 w roku szkolnym 2025/26 wobec 4 787 w roku 2021/22, czyli o 222 proc. więcej, a odsetek szkół bez psychologa spadł z 17,59 proc. do 13,4 proc.

Jeśli dziecko się okalecza, mówi o braku chęci do życia albo doświadcza przemocy, nie czekaj na termin: w stanie nagłym szpital psychiatryczny przyjmuje bez skierowania, a w zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Całodobowo i bezpłatnie działają Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111 (Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, także czat na 116111.pl) oraz Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12, także dla dorosłych w sprawie dziecka. Więcej numerów na stronie pomoc teraz.

Dane o diagnozach: więcej rozpoznań ADHD i spektrum

Według danych NFZ przytoczonych przez NIK (12 października 2026 r.) liczba pacjentów z rozpoznaniem ADHD wzrosła z 23,9 tys. w 2023 r. do 39,2 tys. w 2025 r. (o 64 proc.), z całościowymi zaburzeniami rozwojowymi, w tym ze spektrum autyzmu, z ok. 58 tys. do 82,8 tys. (o 43 proc.), z zaburzeniami lękowymi z 17,4 tys. do 23,2 tys. (o 33 proc.), a liczba pacjentów z epizodami depresyjnymi została na poziomie ok. 14 tys. Osobne dane NFZ o poradach psychiatrycznych (PAP, 10 października 2026 r.): pacjentów z ADHD, dzieci i dorosłych łącznie, było 49,7 tys. od stycznia do lipca 2026 r. wobec 36,5 tys. rok wcześniej, czyli o ok. 36 proc. więcej, a liczba psychiatrów dzieci i młodzieży wzrosła z 874 do 922. Konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii prof. Piotr Gałecki komentował, że wzrost „może odzwierciedlać większą świadomość i rozpoznawanie wcześniej przeoczonych trudności” i „nie dowodzi, że ADHD występuje o tyle częściej”; dane nie obejmują leczenia prywatnego. Według niego ADHD dotyczy 5 do 6 proc. dzieci i młodzieży oraz ok. 2,5 proc. dorosłych.

Leki na ADHD: refundacja, Elvanse i braki

Metylofenidat (m.in. Concerta, Medikinet, Medikinet CR, Atenza) i atomoksetyna są refundowane u dzieci i młodzieży, a od września 2023 r. leki refundowane są bezpłatne dla osób do 18. roku życia. Po 18. roku życia leczenie staje się pełnopłatne; Ministerstwo Zdrowia w lutym 2024 r. tłumaczyło brak refundacji dla dorosłych „nadrozpoznaniami, szczególnie w życiu dorosłym”. Lisdeksamfetamina (Elvanse) jest dopuszczona do obrotu w Polsce od grudnia 2024 r. dla dzieci od 6 lat, u których leczenie metylofenidatem nie było wystarczająco skuteczne, ale nie jest refundowana i kosztuje w aptekach od ok. 300 zł za opakowanie.

W Polsce na liście leków zagrożonych brakiem dostępności z obwieszczenia Ministra Zdrowia z 9 września 2026 r. (294 pozycje) są m.in. Medikinet, Medikinet CR i Concerta; lista oznacza zagrożenie brakiem, nie wycofanie (Gazeta Prawna, wrzesień 2026 r.). Zanim skończy się zapas, porozmawiaj z apteką i lekarzem, który może zmienić preparat. O tym, kiedy włącza się leki, jak działają i jakie mity o nich krążą, piszemy w tekście o lekach na ADHD u dzieci.

Prawa dziecka: apele Rzeczniczki Praw Dziecka w 2026 r.

Rzeczniczka Praw Dziecka Monika Horna-Cieślak wystąpiła w 2026 r. dwa razy w sprawach dzieci neuroatypowych w szkole. 4 kwietnia 2026 r. zwróciła się do Ministry Edukacji, Ministry Zdrowia i Ministra Sprawiedliwości o inicjatywę ustawodawczą w sprawie ochrony dzieci z niepełnosprawnościami, zwłaszcza w spektrum autyzmu, przed przemocą i uregulowania zasad reagowania w sytuacjach nagłych w szkołach. Tłem były sygnały o fizycznym unieruchamianiu („holding”), docisku, izolowaniu dzieci „pod pretekstem metody terapeutycznej” i nieadekwatnych interwencjach służb, w tym sprawa 15-letniego chłopca z autyzmem z Kujawsko-Pomorskiego zakutego w kajdanki przez policję wezwaną przez szkołę (TOK FM, 30 stycznia 2026 r.). 22 lipca 2026 r. ponowiła apel do MEN o równy dostęp dzieci z niepełnosprawnościami do wycieczek szkolnych (pierwsze wystąpienie z 18 października 2025 r. zostało bez odpowiedzi): chodzi o brak dostosowanego transportu, za mało opiekunów i uzależnianie udziału dziecka od obecności rodzica. Co robić, gdy Twoje dziecko jest wykluczane, opisujemy krok po kroku w tekście o wykluczaniu dziecka ze spektrum i z ADHD w szkole.

Świadczenia w 2026 r.

Orzeczenie o niepełnosprawności dla dziecka do 16 lat wydaje powiatowy albo miejski zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności; autyzm zwykle dostaje symbol 12-C (całościowe zaburzenia rozwojowe). Dla świadczeń liczą się wskazania w punktach 7 (konieczność stałej lub długotrwałej opieki) i 8. Świadczenie pielęgnacyjne wynosi od 1 stycznia 2026 r. 3 386 zł miesięcznie i wymaga obu tych punktów, a zasiłek pielęgnacyjny 215,84 zł miesięcznie, bez kryterium dochodowego (infor.pl, 2 kwietnia 2026 r.). Uzyskanie punktu 7, jak pisze infor.pl, „nie należy do najłatwiejszych”; odwołanie idzie do wojewódzkiego zespołu, a potem do sądu.

Świat

CDC: autyzm u 1 na 31 ośmiolatków

Amerykańskie CDC opublikowało w kwietniu 2025 r. raport ADDM z danymi za 2022 r.: spektrum autyzmu rozpoznano u 1 na 31 ośmiolatków (3,2 proc.), ponad 3 razy częściej u chłopców. Poprzedni szacunek mówił o 1 na 36. Autorzy wiążą wzrost w dużej mierze z lepszym rozpoznawaniem i badaniami przesiewowymi.

CDC: ADHD u 11,4 proc. dzieci

Z danych NSCH za 2022 r., opublikowanych przez CDC w maju 2024 r., wynika, że 11,4 proc. dzieci w wieku 3 do 17 lat w USA (ok. 7 mln) miało kiedykolwiek rozpoznane ADHD, wobec 9,9 proc. w 2016 r.; u chłopców 15 proc., u dziewczynek 8 proc. Ok. 78 proc. dzieci z ADHD miało co najmniej jedno zaburzenie współistniejące, a 30,1 proc. nie miało żadnego leczenia.

WHO: 1 na 127 osób w spektrum

Według arkusza informacyjnego WHO o autyzmie (aktualizacja 17 września 2025 r.) w 2021 r. w spektrum autyzmu było około 1 na 127 osób na świecie, z dużymi różnicami między krajami. WHO podkreśla, że szczepionka MMR nie powoduje autyzmu, a wczesne interwencje psychospołeczne poprawiają komunikację i funkcjonowanie.

Spór o paracetamol

We wrześniu 2025 r. prezydent USA publicznie powiązał autyzm z paracetamolem w ciąży i ze szczepieniami. Europejska Agencja Leków odpowiedziała 23 września 2025 r., że „dostępne dowody nie wykazały związku między stosowaniem paracetamolu w ciąży a autyzmem”, i nie zmieniła zaleceń. WHO uznała dowody za niespójne i wezwała do ostrożności w wyciąganiu wniosków o przyczynowości. Największe badanie w tej sprawie, obejmujące 2,5 mln ciąż w Szwecji (Ahlqvist i współpracownicy), nie wykazało związku po uwzględnieniu rodzeństwa.

Dania: kogo się diagnozuje w 2026 r.

Badanie ISGlobal i Uniwersytetu w Aarhus opublikowane we wrześniu 2026 r. w JAMA Psychiatry objęło ponad 2,1 mln dzieci i młodzieży, w tym 71 tys. z rozpoznaniem ADHD lub autyzmu z lat 2012 do 2022 i 713 tys. bez rozpoznania. Cechy dawniej typowe dla osób z diagnozą (wcześniactwo, niska masa urodzeniowa, niższe wykształcenie i dochody rodziców, zaburzenia psychiczne rodziców) stały się mniej charakterystyczne: zwiększone ryzyko diagnozy przy niskiej masie urodzeniowej spadło z 54 proc. do 17 proc. Autorzy wnioskują, że wzrost liczby diagnoz częściowo wynika z tego, kogo się obecnie diagnozuje (większa świadomość, lepsze wykrywanie, łatwiejszy dostęp), ale, jak podkreśla Oleguer Plana-Ripoll, „wyniki nie pokazują, że te stany są naddiagnozowane ani że stały się mniej poważne”. Udział dziewczynek wśród dzieci z diagnozą ADHD wzrósł w Danii w ciągu dekady z 31,9 do 44,9 proc. (rp.pl, 12 września 2026 r.).

Braki leków w Europie

EMA (strona aktualizowana 20 listopada 2025 r.) odnotowuje niedobory metylofenidatu, atomoksetyny i lisdeksamfetaminy w części krajów EOG z powodu nieoczekiwanego wzrostu popytu przekraczającego moce produkcyjne; nie wynikają one z kwestii bezpieczeństwa. Zalecenie EMA: kontakt z apteką i lekarzem z wyprzedzeniem, zanim skończy się zapas.

Co to znaczy dla rodzica

Wniosek o orzeczenie dla dziecka w spektrum składasz w poradni właściwej dla miejsca zamieszkania, z zaświadczeniem psychiatry dzieci i młodzieży, podpisami obojga rodziców i zgodą na przekazanie orzeczenia do szkoły. Poproś szkołę o kopię jej oceny funkcjonowania dziecka.
Na NFZ czeka się według NIK średnio od kilkunastu dni do ponad dwóch miesięcy, w części województw ponad 100 dni, a na diagnozę autyzmu w poradniach specjalistycznych często ponad rok. Zgłoś się równolegle do ośrodka I poziomu (bez skierowania), a przy wyborze ścieżki prywatnej licz czas, nie tylko pieniądze. Diagnoza prywatna jest honorowana.
Jeśli dziecko bierze lek na ADHD, pilnuj zapasu i rozmawiaj z lekarzem o zamienniku, zanim apteka powie „brak”. Do 18. roku życia leki refundowane są bezpłatne.
Rosnąca liczba diagnoz nie oznacza, że Twoje dziecko dostało ją na wyrost. Dane z Polski, USA i Danii wskazują na lepsze rozpoznawanie, w tym u dziewczynek, które dawniej były pomijane.
Szkoła nie może wykluczać dziecka z wycieczek ani stosować siły „w ramach metody”; numer Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12 jest także dla rodziców. Pozostałe teksty serii: kategoria Dzieci i młodzież.

Źródła

Najczęstsze pytania

Co zmienia się w orzeczeniach dla dzieci z autyzmem od września 2026?

Od 1 września 2026 r. orzeczenia dla dzieci z autyzmem wydają poradnie właściwe dla miejsca zamieszkania, a nie wyznaczone poradnie specjalistyczne. Szkoła lub przedszkole przekazuje poradni ocenę funkcjonowania dziecka przed wydaniem orzeczenia. Do wniosku trzeba dołączyć zaświadczenie psychiatry dzieci i młodzieży, a podpisują go oboje rodzice.

Ile czeka się na psychiatrę dziecięcego na NFZ w 2026 roku?

Według danych NFZ przytoczonych przez NIK w październiku 2026 r. średnio 63 dni w przypadku stabilnym i 43 dni w pilnym, ale w zachodniopomorskim nawet 201 dni, w lubuskim 118, a w pomorskim 116. Do poradni psychologicznej dla dzieci czeka się średnio 30 dni. Skierowanie nie jest potrzebne.

Czy leków na ADHD brakuje w aptekach?

Część preparatów bywa trudno dostępna. EMA od 2025 r. odnotowuje niedobory metylofenidatu, atomoksetyny i lisdeksamfetaminy w części krajów europejskich, a w Polsce Medikinet, Medikinet CR i Concerta trafiły na listę leków zagrożonych brakiem dostępności z 9 września 2026 r. Lista oznacza zagrożenie brakiem, nie wycofanie. Warto pytać w aptece z wyprzedzeniem i rozmawiać z lekarzem o zamienniku.

Czy ADHD i autyzm są nadrozpoznawane?

Duńskie badanie opublikowane we wrześniu 2026 r. w JAMA Psychiatry pokazało, że wzrost liczby diagnoz częściowo wynika z tego, kogo się obecnie diagnozuje: większej świadomości, lepszego wykrywania i łatwiejszego dostępu. Autorzy podkreślają jednak, że wyniki nie pokazują, by te stany były naddiagnozowane ani mniej poważne. Podobnie wzrost w Polsce komentował konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii.

Ile wynosi świadczenie pielęgnacyjne na dziecko z autyzmem w 2026?

Od 1 stycznia 2026 r. świadczenie pielęgnacyjne wynosi 3 386 zł miesięcznie i wymaga orzeczenia o niepełnosprawności ze wskazaniami w punktach 7 i 8. Zasiłek pielęgnacyjny to 215,84 zł miesięcznie, bez kryterium dochodowego. Orzeczenie wydaje powiatowy albo miejski zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności.

Czy paracetamol w ciąży powoduje autyzm?

Europejska Agencja Leków odpowiedziała 23 września 2025 r., że dostępne dowody nie wykazały związku między stosowaniem paracetamolu w ciąży a autyzmem, i nie zmieniła zaleceń. Największe badanie, obejmujące 2,5 mln ciąż w Szwecji, nie wykazało związku po uwzględnieniu rodzeństwa. WHO wzywa do ostrożności w wyciąganiu wniosków o przyczynowości.

ADHD i autyzm u dzieci: co się zmienia w 2026 r. w Polsce i na świecie