Nerwica natręctw i zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD): leczenie, terapia ERP i natrętne myśli

Jest jedna rzecz, która w praktyce decyduje o wyniku leczenia bardziej niż wybór między terapeutami, i rzadko mówi się o niej wprost. Terapia opisana jako poznawczo-behawioralna nie musi zawierać ekspozycji. W badaniu dorosłych pacjentów z OCD, którzy kiedykolwiek otrzymali terapię poznawczo-behawioralną, tylko około połowa potwierdziła, że ekspozycja prowadzona przez terapeutę faktycznie się u nich odbyła. Reszta dostała rozmowę o objawach, psychoedukację i pracę nad myślami, czyli elementy potrzebne, ale niewystarczające.

Dlatego pytanie do zadania na pierwszej konsultacji nie brzmi "czy pracuje pan w nurcie poznawczo-behawioralnym", tylko trzy konkretniejsze:

• Czy będziemy budować hierarchię ekspozycji, czyli listę sytuacji od najłatwiejszej do najtrudniejszej?
• Czy ekspozycje wykonujemy wspólnie na sesji, czy tylko omawiamy je w rozmowie?
• Jakie zadania dostanę do wykonania między spotkaniami i jak sprawdzamy, czy je zrobiłem?

Terapeuta prowadzący ERP odpowie na te pytania od razu i konkretnie, bo to codzienność jego pracy. Odpowiedź wymijająca albo zapewnienie, że "dojdziemy do tego z czasem", jest sygnałem, żeby poszukać dalej. Ta sama uwaga dotyczy leczenia w ramach NFZ: bezpłatna psychoterapia jest dostępna, ale liczba terapeutów prowadzących ekspozycję według protokołu jest tam mniejsza niż w gabinetach prywatnych, więc warto o to zapytać także w poradni.

Drugi częsty powód braku efektu jest bardziej przyziemny: leczenie zaczyna się późno. Badania nad opóźnieniem w OCD pokazują, że od pierwszych objawów do rozpoznania mijają zwykle lata, a nie miesiące, i że im dłużej zaburzenie pozostaje nieleczone, tym większe bywa nasilenie objawów i tym częściej dołączają się kolejne problemy, przede wszystkim depresja. Jeśli wahasz się od dawna, to sam ten fakt jest argumentem, żeby umówić konsultację teraz.

To jest ta część OCD, o której ludzie milczą najdłużej, czasem latami, także przed terapeutą. Myśl o skrzywdzeniu dziecka, partnera albo siebie pojawia się nagle, jest całkowicie sprzeczna z tym, kim jesteś, i właśnie dlatego wywołuje przerażenie. Powstaje pytanie, którego boi się zadać większość osób: skoro to przyszło mi do głowy, to czy coś ze mną jest nie tak.

Odpowiedź kliniczna jest jednoznaczna i warto ją usłyszeć wprost. W OCD myśl jest obca, odrzucana i sprzeczna z własnymi wartościami, a osoba jej doświadczająca konsekwentnie unika sytuacji, w których mogłaby komuś zaszkodzić. To odwrotność zamiaru. Paradoksalnie im bardziej Ci na kimś zależy, tym łatwiej natrętna myśl uczepia się właśnie tej osoby, bo lęk zawsze celuje w to, co dla nas najważniejsze.

Mechanizm podtrzymujący jest zawsze ten sam: próba pozbycia się myśli ją wzmacnia. Sprawdzanie, czy nadal czujesz to samo, analizowanie, co ta myśl o Tobie mówi, unikanie noży czy zostawania sam na sam z dzieckiem, dopytywanie bliskich o zapewnienie, że jesteś dobrym człowiekiem. Każda z tych czynności przynosi ulgę na kilka minut i utrwala przekonanie, że myśl była groźna. ERP pracuje dokładnie tutaj, ucząc pozostawania z myślą bez neutralizowania jej.

Powiedzenie o takich treściach terapeucie jest bezpieczne i zwykle przynosi ogromną ulgę, bo dla specjalisty pracującego z OCD to jeden ze standardowych obrazów, a nie zaskoczenie. Jeżeli natomiast myśli o zrobieniu krzywdy sobie są dla Ciebie pociągające, a nie przerażające, potraktuj to jako inną sytuację i zadzwoń pod całodobowy numer 116 123 (wsparcie dla osób w kryzysie), 116 111 (telefon zaufania dla dzieci i młodzieży) albo 112.

Potoczne słowo "nerwica" obejmuje w polszczyźnie kilka różnych rozpoznań, które leczy się inaczej, więc rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. W zaburzeniu lękowym uogólnionym martwienie dotyczy realnych spraw życiowych i nie kończy się rytuałem. W napadach paniki lęk narasta gwałtownie i dotyczy objawów z ciała. W OCD zawsze występuje para: konkretna natrętna myśl oraz czynność wykonywana po to, żeby ją unieważnić. To właśnie ta para decyduje o wyborze ERP jako metody. Więcej o samych objawach opisuje osobny tekst o tym, jak objawia się nerwica, a szczegółowy opis samego OCD znajdziesz w artykule o objawach i przyczynach nerwicy natręctw.

Częstym powikłaniem nieleczonego OCD jest depresja, która pojawia się jako następstwo lat wyczerpującej walki z objawami, a nie jako osobna, niezwiązana choroba. Jeśli obok natręctw pojawiły się utrata energii i braku sensu, powiedz o tym na konsultacji, bo zmienia to plan leczenia. Różnice między tymi stanami wyjaśnia tekst o tym, czym różnią się nerwica i depresja. Zdarza się też, że natręctwa nasilają się po trudnych doświadczeniach z przeszłości; wtedy równolegle rozważa się terapię traumy.